Gần đây, các báo tiếng Việt có đề cập về nạn chảy máu chất xám ở Nhật: các kỹ sư lành nghề bị các công ty của Đài Loan, Trung Quốc dùng chính sách hấp dẫn thu hút. Mới nghe thì thấy thật khó tin, khi mà mức lương trung bình của Nhật cao hơn Đài Loan, Trung Quốc rất nhiều. Mãi đến khi đọc được bài viết của ông Kojima Akira, giám đốc Trung tâm nghiên cứu kinh tế Nhật Bản trên báo Nikkei nói về vấn đề này thì mới hiểu ra được vài phần. Nhân đây, xin được giới thiệu bài viết của ông Kojima cùng bạn đọc.
Bản dịch cố gắng giữ nguyên quan điểm của tác giả, quan điểm của một người Nhật nhìn về nước Nhật.
Báo NewYork Times từng bình luận rằng "Kỹ sư là mặt hàng xuất khẩu nổi tiếng nhất của Nhật". Báo này nhấn mạnh: những năm gần đây, mặt hàng xuất khẩu nổi tiếng nhất của Nhật Bản không phải là video game, cũng không phải là xe hơi thân thiện với môi trường mà là kỹ sư lành nghề. Nghành điện tử, niềm tự hào của Nhật, phải cắt giảm nhân công, tái cơ cấu để có thể sống sót trước xu hướng toàn cầu hóa và môi trường cạnh tranh khốc liệt. Hậu quả là tạo nên một nguy cơ: chảy máu chất xám.

Đúng là gần đây, chuyện kỹ sư Nhật chuyển sang làm việc cho công ty nước ngoài đã thu hút nhiều sự chú ý ở Nhật Bản, thậm chí có cả chương trình trên tivi về vấn đề này. Đơn cử một ví dụ: một buổi giao lưu giữa các công ty Trung Quốc và các kỹ sư Nhật được tổ chức tại một thành phố ở Trung Quốc, thu hút đến vài trăm kỹ sư người Nhật tham gia. Tại đó, đã có những bản hợp đồng lao động với mức lương hằng năm lên đến hàng chục triệu yên (10 triệu yên tương đương với khoảng 85,000 USD) được ký kết.

Trong hoàn cảnh kinh tế Nhật Bản lâm vào sự trì trệ, cộng với sự khốc liệt của toàn cầu hóa, nhiều công ty của Nhật Bản đã đẩy mạnh tái cơ cấu, cắt giảm biên chế. Kết quả là nhiều kỹ sư bị mất việc, môi trường thuê tuyển nhân công cũng có nhiều thay đổi. Quan điểm người lao động "kết hôn" với công ty (cả đời gắn bó với công ty) cũng dần bị thay đổi, công ty không còn đảm bảo việc làm suốt đời cho người lao động. Ngày nay, ở lứa tuổi 40 vẫn "bị vỗ vai"(1) là chuyện bình thường.

Có một nghịch lý: một nước có tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới như Nhật Bản, lại là nước sớm nhất áp dụng chính sách về quy định tuổi hưu. Có thể nói rằng, ngày nay, bắt buộc về hưu ở tuổi 60 tuổi không phải là làm việc suốt đời mà chỉ là làm việc nửa đời. Dù đã có xu hướng nâng cao tuổi về hưu cùng với việc cải cách chế độ nenkin(2), nhưng đa phần các công ty chỉ thuê người quá tuổi hưu tiếp tục làm việc với đồng lương thấp.

Trong bối cảnh đó, các công ty của Đài Loan, và gần đây là Trung Quốc, đã nhắm đến nguồn nhân lực cao niên , trung niên được đào tạo bài bản và đang độ chín trong công việc này của Nhật. Ở Osaka, Tokyo, nhiều buổi tuyển việc của các công ty Đài Loan đã được tổ chức.

Cùng với xu hướng toàn cầu hóa, nhân tài cũng không tránh khỏi dòng chảy này. Các quốc gia đều có xu hướng chiêu dụ nhân tài của các nước khác. Ở những nơi như Silicon Valley (thung lũng Silicon) trên đất Mỹ, các chuyên gia công nghệ thông tin người Trung Quốc hay Ấn Độ được biết đến nhiều. Nhưng không chỉ có vậy, các công ty Mỹ còn mở các trung tâm nghiên cứu tại nước ngoài, thu hút nhân tài tại bản địa. Ví dụ như trong ngành công nghệ thông tin, kỹ sư người Ấn Độ được đặc biệt chú ý. Đã có hàng triệu kỹ sư Ấn Độ được thuê làm việc cho các chi nhánh của các công ty Mỹ tại bản địa. Không chỉ có Mỹ, các công ty Trung Quốc cũng đang tích cực chiêu dụ nhân tài của Ấn Độ.

Còn các công ty Nhật Bản thì sao? Khi mở chi nhánh ở nước ngoài, các công ty Nhật lại chú trọng đến thuê tuyển nhân công làm việc tại công xưởng, công trường hơn là các nhân tài làm công tác nghiên cứu. Đây có thể là điều tất nhiên vì các công ty Nhật đặc biệt mạnh trong việc chế tạo sản phẩm. Nhưng ở một khía cạnh khác, có thể nói rằng các công ty Nhật đang sử dụng nhân tài ở nước sở tại một cách tiêu cực? Tương tự với trường hợp tiếp nhận lao động nước ngoài vào Nhật. Nhật Bản chỉ chú trọng đến tuyển dụng lao động chân tay đơn giản, trong khi bỏ ngỏ việc tiếp nhận nguồn lao động cao cấp. Kết quả là, trên thị trường chất xám, Nhật chỉ có xuất mà không nhập, có nghĩa là nguồn chất xám đang bị chảy ra nước ngoài.

Không chỉ là các kỹ sư lành nghề đang bị các công ty nước ngoài chiêu dụ. Các ngôi sao bóng chày như Ichiro, Matsui đang tỏa sáng tại giải bóng chày nhà nghề của Mỹ, cũng là bằng chứng của chảy máu chất xám. Họ là minh chứng cho năng lực của người Nhật, nhưng phải công nhận một điều là tài năng của họ không được đánh giá đúng mức và không thể phát huy hết trong môi trường ở Nhật.

Chảy máu chất xám đang diễn ra ở cả lĩnh vực văn hóa, thể thao lẫn khoa học kỹ thuật. Có thể khẳng định rằng Nhật Bản đang đi lạc khỏi xu hướng toàn cầu hóa nhân tài.

----------------------
(1) Cấp trên vỗ vai cấp dưới thông báo việc cấp dưới bị buộc thôi việc.
(2) Nenkin (年金): Tiền thuế (không chính xác lắm, nhưng tạm gọi như thế cho dễ hình dung) mà người trưởng thành ở Nhật phải đóng định kỳ và liên tục. Có nhiều loại nenkin, điển hình nhất là thuế quốc dân (kokumin nenkin - 国民年金). Theo nguyên tắc thì người từ 20 tuổi đến 60 tuổi sống ở Nhật (kể cả người nước ngoài) đều bị bắt buộc tham gia thuế quốc dân. Nếu đóng thuế quốc dân trên 25 năm thì sau 65 tuổi sẽ nhận được tiền trợ cấp mỗi tháng. Ngoài ra, người đi làm hay công chức nhà nước còn phải đóng theo các loai nenkin khác như thuế phúc lợi(Kousei nenkin - 厚生年金), thuế công tế( Kyousai nenkin - 共済年金). Nói chung, mục đích của chế độ nenkin là đảm bảo cuộc sống cho người dân khi về già.